Raportowanie oparte na podejrzeniu i interwencje GIIF
Do tej pory raportowanie było proste. Próg przekroczony — raport złożony. Bez analizy, bez oceny, bez uznaniowości.
Teraz wchodzimy w zupełnie inny obszar.
Raportowanie oparte na podejrzeniu wymaga od ciebie czegoś trudniejszego niż sprawdzenie liczby na ekranie. Wymaga oceny sytuacji — i podjęcia decyzji w momencie niepewności. Bez gwarancji że masz rację. Bez pewności że doszło do przestępstwa.
I właśnie tu większość instytucji popełnia błędy. Albo czeka za długo na pewność której nigdy nie dostanie. Albo nie rozumie gdzie kończy się jej rola — i zaczyna prowadzić własne dochodzenie.
Ta lekcja pokazuje jak myśleć o tym momencie — i co dokładnie zrobić gdy podejrzenie już powstało.
PODSTAWA PRAWNA
Art. 74.
Art. 74. ust. 1.
1. Instytucja obowiązana zawiadamia Generalnego Inspektora o okolicznościach, które mogą wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
Art. 74. ust. 2.
2. Zawiadomienie jest przekazywane niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 2 dni roboczych od dnia potwierdzenia przez instytucję obowiązaną podejrzenia, o którym mowa w ust. 1.
Art. 74. ust. 3.
3. W zawiadomieniu podaje się:
1) dane identyfikacyjne, o których mowa w art. 36 ust. 1, klienta instytucji obowiązanej przekazującej zawiadomienie;
2) posiadane dane identyfikacyjne, o których mowa w art. 36 ust. 1, osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, niebędących klientami instytucji obowiązanej przekazującej zawiadomienie;
3) rodzaj i wielkość wartości majątkowych oraz miejsce ich przechowywania;
4) numer rachunku prowadzonego dla klienta instytucji obowiązanej przekazującej zawiadomienie, oznaczony identyfikatorem IBAN lub identyfikatorem zawierającym kod kraju oraz numer rachunku w przypadku rachunków nieoznaczonych IBAN;
5) posiadane informacje, o których mowa w art. 72 ust. 6, w odniesieniu do transakcji lub prób ich przeprowadzenia;
6) wskazanie państwa Europejskiego Obszaru Gospodarczego, z którym jest powiązana transakcja, jeżeli została przeprowadzona w ramach działalności transgranicznej;
7) posiadane informacje o rozpoznanym ryzyku prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu oraz o czynie zabronionym, z którego mogą pochodzić wartości majątkowe;
8) uzasadnienie przekazania zawiadomienia.
Art. 74 określa moment powstania obowiązku złożenia zawiadomienia do GIIF — czyli STR (Suspicious Transaction Report). Instytucja obowiązana zawiadamia GIIF o okolicznościach które mogą wskazywać na podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
Trzy rzeczy które ustawa precyzuje wprost:
- Próg pewności: Ustawa nie wymaga dowodu ani pewności. Wymaga uzasadnionego podejrzenia. To fundamentalne rozróżnienie — instytucja nie prowadzi postępowania karnego, tylko reaguje na sygnał ryzyka.
- Termin: Zawiadomienie musi zostać przekazane niezwłocznie, nie później niż w ciągu 2 dni roboczych od dnia potwierdzenia podejrzenia. Słowo „potwierdzenia” jest kluczowe — nie od momentu gdy podejrzenie się pojawiło, ale od momentu gdy instytucja je potwierdziła wewnętrznie.
- Treść zawiadomienia: STR musi zawierać: dane identyfikacyjne klienta i innych stron transakcji, informacje o rachunkach i transakcjach, rodzaj i wielkość wartości majątkowych, ocenę rozpoznanego ryzyka oraz — co najważniejsze — uzasadnienie dlaczego instytucja uznała sytuację za podejrzaną.
STR nie jest oskarżeniem. Jest formalnym przekazaniem informacji do organu który ma kompetencje żeby ocenić ją w szerszym kontekście. Instytucja nie musi wiedzieć czy ma rację — musi wiedzieć że ma obowiązek zareagować.
Art. 76.
Art. 76. ust. 1.
1. Na żądanie Generalnego Inspektora instytucja obowiązana niezwłocznie przekazuje lub udostępnia posiadane informacje lub dokumenty, niezbędne do realizacji zadań Generalnego Inspektora określonych w ustawie, w tym dotyczące:
1) klientów;
2) przeprowadzonych transakcji, w zakresie danych określonych w art. 72 ust. 6;
3) rodzaju i wielkości wartości majątkowych oraz miejsca ich przechowywania;
4) stosowania środka bezpieczeństwa finansowego, o którym mowa w art. 34 ust. 1 pkt 4;
5) adresów IP, z których następowało połączenie z systemem teleinformatycznym instytucji obowiązanej, oraz czasów połączeń z tym systemem.
Art. 76. ust. 2.
2. Instytucja obowiązana, o której mowa w art. 2 ust. 1 pkt 13, na żądanie Generalnego Inspektora przekazuje również informacje i dokumenty w zakresie innych czynności notarialnych niż wymienione w tym przepisie.
Art. 76. ust. 3.
3. Generalny Inspektor w żądaniu, o którym mowa w ust. 1 i 2, może wskazać:
1) termin oraz formę przekazania lub udostępnienia informacji lub dokumentów;
2) zakres informacji oraz termin do ich pozyskania przez instytucję obowiązaną w związku ze stosowaniem środka bezpieczeństwa finansowego, o którym mowa w art. 34 ust. 1 pkt 4, lub w związku z określonymi transakcjami okazjonalnymi.
Art. 76. ust. 4.
4. Informacje i dokumenty, o których mowa w ust. 1 i 2, są przekazywane i udostępniane nieodpłatnie.
Art. 76 reguluje to co dzieje się po złożeniu STR. GIIF może zażądać od instytucji dodatkowych informacji i dokumentów niezbędnych do dalszej analizy. Zakres żądania może obejmować dane klientów, szczegóły transakcji, informacje o zastosowanych środkach bezpieczeństwa finansowego — a nawet dane techniczne takie jak adresy IP i czasy logowań do systemu instytucji.
GIIF może określić formę i termin przekazania informacji. Instytucja nie ma tu uznaniowości — przekazanie danych jest obowiązkowe i nieodpłatne.
STR nie zamyka sprawy. Często jest początkiem dalszej komunikacji z GIIF. Instytucja która złożyła zawiadomienie powinna być przygotowana na to że GIIF wróci z pytaniami — i że odpowiedź będzie musiała być kompletna, formalna i w terminie.
Art. 86.
Art. 86. ust. 1.
1. Instytucja obowiązana niezwłocznie zawiadamia Generalnego
Inspektora, za pomocą środków komunikacji elektronicznej, o przypadku
powzięcia uzasadnionego podejrzenia, że określona transakcja lub określone
wartości majątkowe mogą mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem
terroryzmu
Art. 86. ust. 2.
- W zawiadomieniu instytucja obowiązana przekazuje pozostające w jej posiadaniu informacje związane z powziętym podejrzeniem oraz informację o przewidywanym terminie przeprowadzenia transakcji, o której mowa w ust. 1. Do zawiadomienia przepis art. 74 ust. 3 stosuje się odpowiednio.
Art. 86. ust. 3.
- Po otrzymaniu zawiadomienia Generalny Inspektor dokonuje niezwłocznie potwierdzenia jego przyjęcia, w postaci urzędowego poświadczenia odbioru, zawierającego w szczególności datę i godzinę przyjęcia zawiadomienia.
Art. 86. ust. 4.
4. Do czasu otrzymania żądania, o którym mowa w ust. 5, lub zwolnienia, o którym mowa w ust. 6, nie dłużej jednak niż przez 24 godziny, licząc od momentu potwierdzenia przyjęcia zawiadomienia, o którym mowa w ust. 3, instytucja obowiązana nie przeprowadza transakcji, o której mowa w ust. 1, lub innych transakcji obciążających rachunek, na którym zgromadzono wartości majątkowe, o których mowa w ust. 1.
Art. 86. ust. 5.
5. Generalny Inspektor w przypadku uznania, że transakcja, o której mowa w ust. 1, może mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu, przekazuje instytucji obowiązanej żądanie wstrzymania transakcji lub blokady rachunku na okres nie dłuższy niż 96 godzin, licząc od daty i godziny wskazanych w potwierdzeniu, o którym mowa w ust. 3. Niezwłocznie po otrzymaniu tego żądania instytucja obowiązana wstrzymuje transakcję lub blokuje rachunek. W żądaniu Generalny Inspektor określa wartości majątkowe objęte żądaniem.
Art. 86. ust. 6.
6. Generalny Inspektor może zwolnić instytucję obowiązaną z obowiązku,
o którym mowa w ust. 4, w przypadku gdy posiadane informacje nie dają podstaw do zawiadomienia prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu albo w przypadku uznania, że wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku mogłyby utrudnić wykonywanie zadań organom wymiaru sprawiedliwości oraz służbom lub instytucjom odpowiedzialnym za ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa obywateli lub ściganie sprawców przestępstw lub przestępstw skarbowych.
Art. 86. ust. 7.
7. Generalny Inspektor przekazuje instytucji obowiązanej żądanie, o którym mowa w ust. 5, lub zwolnienie, o którym mowa w ust. 6, za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
Art. 86. ust. 8.
8. Niezwłocznie po przekazaniu żądania, o którym mowa w ust. 5, Generalny Inspektor zawiadamia właściwego prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
Art. 86. ust. 9.
9. Po otrzymaniu zawiadomienia, o którym mowa w ust. 8, prokurator może postanowieniem wstrzymać transakcję lub dokonać blokady rachunku na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy, licząc od dnia otrzymania tego Zawiadomienia.
Art. 86. ust. 10.
10. Postanowienie w przedmiocie wstrzymania transakcji lub blokady rachunku, o którym mowa w ust. 9, może zostać wydane również pomimo braku zawiadomienia określonego w ust. 8.
Art. 86. ust. 11.
11. W postanowieniu, o którym mowa w ust. 9, określa się zakres, sposób i termin wstrzymania transakcji lub blokady rachunku. Na postanowienie przysługuje zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy. 11a. Prokurator może przedłużyć wstrzymanie transakcji lub blokadę rachunku na dalszy czas oznaczony, nie dłuższy niż kolejne 6 miesięcy. Przepis ust. 11 stosuje się odpowiednio.
Art. 86. ust. 11a.
11a. Prokurator może przedłużyć wstrzymanie transakcji lub blokadę
rachunku na dalszy czas oznaczony, nie dłuższy niż kolejne 6 miesięcy. Przepis ust. 11 stosuje się odpowiednio.
Art. 86. ust. 12.
12. Instytucja obowiązana na wniosek klienta wydającego dyspozycję lub zlecenie przeprowadzenia transakcji, o których mowa w ust. 1, lub będącego posiadaczem albo właścicielem wartości majątkowych, o których mowa w ust. 1, może poinformować tego klienta o przekazaniu przez Generalnego Inspektora żądania, o którym mowa w ust. 5. W tym przypadku przepisu art. 54 nie stosuje się.
Art. 86. ust. 13.
13. Wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku upada, jeżeli przed upływem czasu ich stosowania nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym lub postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych.
Art. 86 opisuje najbardziej operacyjny moment w całym systemie AML — sytuację gdy podejrzenie dotyczy konkretnej transakcji która jeszcze nie została wykonana lub wartości majątkowych które mogą zostać przesunięte.
Sekwencja zdarzeń jest precyzyjna i każdy jej element ma swój termin:
Zawiadomienie do GIIF (NIEZWŁOCZNIE)
Instytucja wysyła zawiadomienie przez system teleinformatyczny GIIF z wszystkimi posiadanymi informacjami. Kluczowy element: przewidywany termin transakcji. Bez niego GIIF nie może zareagować w czasie.
Potwierdzenie odbioru (NIEZWŁOCZNIE)
GIIF potwierdza odbiór urzędowym poświadczeniem z datą i godziną. Ten moment uruchamia wszystkie kolejne terminy.
Automatyczne wstrzymanie (MAX 24H)
Od potwierdzenia odbioru instytucja automatycznie nie przeprowadza transakcji której dotyczy zawiadomienie. To nie jest decyzja instytucji — to ustawowy obowiązek.
Decyzja GIIF (MAX 96H)
GIIF decyduje czy wydać żądanie blokady rachunku. Jeśli ryzyko potwierdzone — wydaje żądanie i zawiadamia prokuraturę. Jeśli nie — zwalnia instytucję z obowiązku wstrzymania.
Prokuratura przejmuje sprawę (MAX 6 MIESIĘCY)
Prokurator może postanowieniem wstrzymać transakcję lub dokonać blokady rachunku. Instytucja wykonuje postanowienie i informuje GIIF.
Wygaśnięcie blokady (AUTOMATYCZNIE)
Blokada upada jeśli przed upływem terminu nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym lub postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych.
Na każdym etapie tej sekwencji rola instytucji jest precyzyjna — zawiadomić, wstrzymać w ustawowym terminie, odpowiedzieć na żądania GIIF. Nie więcej i nie mniej.
Instytucja nie prowadzi własnego dochodzenia. Nie ocenia winy klienta. Nie podejmuje decyzji represyjnych. Wykonuje dokładnie to co ustawa od niej wymaga — i przekazuje sprawę organom które mają kompetencje do dalszego działania.
To jest właśnie sens systemu AML: każdy element robi swoje, w swoim czasie, w swojej roli.
REAL TALK SECTION
Jest jeden błąd który pojawia się w instytucjach regularnie:
„Musimy jeszcze to sprawdzić zanim złożymy raport.”
I sprawdzają. Dzień. Dwa dni. Tydzień. Czekają na pewność której nigdy nie dostaną — bo ustawa jej nie wymaga. A termin 2 dni roboczych od potwierdzenia podejrzenia już dawno minął.
Trzy błędy które widzi się najczęściej:
1. Czekanie na pewność. Podejrzenie powstało — obowiązek powstał. Dalsze sprawdzanie nie może opóźniać zawiadomienia. Jeśli w trakcie weryfikacji pojawią się nowe informacje — można je uzupełnić. Ale raport musi wyjść w terminie.
2. Traktowanie STR jako oskarżenia. Compliance officer boi się złożyć raport bo „a co jeśli klient jest czysty?” STR nie jest wyrokiem. Nie jest nawet zarzutem. Jest przekazaniem informacji do organu który ma kompetencje żeby ocenić ją w szerszym kontekście. Regulator nie ocenia czy miałeś rację co do klienta. Ocenia czy zareagowałeś.
3. Myślenie że STR zamyka sprawę. W praktyce jest odwrotnie. STR często otwiera dalszą komunikację z GIIF — żądania uzupełnień, dodatkowe pytania, żądania dokumentów na podstawie art. 76. Instytucja która złożyła zawiadomienie powinna być na to przygotowana.
Działaj dokładnie w granicach ustawy. Nie opóźniaj czekając na pewność. Nie przekraczaj swojej roli prowadząc własne dochodzenie. Nie myśl że STR to koniec — to często początek.
WARTO WIEDZIEC
Art. 87.
Art. 87. ust. 1.
1. Generalny Inspektor w przypadku uznania, że określona transakcja lub określone wartości majątkowe mogą mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu, przekazuje instytucji obowiązanej, za pomocą środków komunikacji elektronicznej, żądanie wstrzymania transakcji lub blokady rachunku. W żądaniu blokady rachunku Generalny Inspektor określa wartości majątkowe objęte żądaniem.
Art. 87. ust. 2.
2. Instytucja obowiązana wstrzymuje transakcję lub dokonuje blokady rachunku na okres nie dłuższy niż 96 godzin, licząc od momentu otrzymania żądania, o którym mowa w ust. 1.
Art. 87. ust. 3.
3. Niezwłocznie po przekazaniu żądania, o którym mowa w ust. 1, Generalny Inspektor zawiadamia właściwego prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
Art. 87. ust. 4.
4. Przepisy art. 86 ust. 9–13 stosuje się odpowiednio.
Art. 86 opisuje sytuację gdy to instytucja pierwsza zauważa podejrzenie i zawiadamia GIIF. , natomiast art. 87 odwraca ten kierunek.
Tu GIIF sam wydaje żądanie wstrzymania transakcji lub blokady rachunku, bez wcześniejszego zawiadomienia ze strony instytucji. Działa na podstawie własnych analiz, informacji z innych źródeł lub danych od zagranicznych jednostek analityki finansowej.
Instytucja otrzymuje żądanie i wstrzymuje transakcję lub blokuje rachunek w ciągu 96 godzin. Dalszy tryb, czyli zawiadomienie prokuratury, możliwość przedłużenia blokady, jest identyczny jak w art. 86.